Niezbędnym, choć często niedocenianym elementem każdego systemu projekcji jest ekran projekcyjny, na którym powstaje obraz. Jego jakość decyduje często o jakości samej projekcji. Z punktu widzenia technicznego, ekran jest powierzchnią pokrytą odpowiednią warstwą odblaskową, zamocowaną na ramie lub zwisającą pod własnym ciężarem z kasety, do której jest zwijany, kiedy nie jest potrzebny.

- ekrany przenośne na jednym lub dwóch statywach,
- ekrany rozwijane ręcznie lub elektrycznie,
- ekrany ramowe.

Dobór właściwego ekranu zależy od celu, jakiemu projekcja ma służyć. Znany, amerykański producent ekranów, firma Da-Lite Inc. opracowała w tym celu krótki poradnik, który w czterech etapach pozwala dobrać najbardziej odpowiedni ekran.

Krok pierwszy -

to wybór typu ekranu, na przykład do większości projekcji stosuje się ekrany do przedniej projekcji przenośne lub zawieszone na stałe na ścianie lub pod sufitem i opuszczane ręcznie lub elektrycznie. Ogólnie biorąc, jeżeli projekcje odbywają się w danej sali na stałe najlepszym wyborem jest ekran zawieszony na stałe, w przeciwnym przypadku, jeżeli często zmienia się miejsce projekcji, właściwym rozwiązaniem będzie ekran przenośny na statywie. Ekrany zamontowane na stałe pod sufitem lub na ścianie występują w wersjach rozwijanych elektrycznie, gdzie silnik urządzenia sterowany jest naściennym lub przelotowym przełącznikiem ruchu góra-dół lub też uruchamianym przy pomocy pilota na podczerwień albo pilotem radiowym. Jeżeli projektor lub amplituner kina domowego wyposażony jest w tzw. gniazdo wysyłające 12-to woltowy impuls elektryczny (oznaczone często jako trigger), a w układzie elektrycznym przewodowym lub bezprzewodowym umieszczono właśnie to urządzenie, to po uruchomieniu projektora (lub amplitunera) ekran samoczynnie się rozwinie, a po zakończeniu korzystania z rzutnika automatycznie się schowa. Ekrany rozwijane ręcznie są z kolei uruchamiane przy pomocy korbki umieszczonej z boku ekranu lub rozwijają się na zasadzie rolety poprzez pociągnięcie w centralnej części. O ile ekrany zwijane elektrycznie lub przy pomocy korbki nawijają się równomiernie na wał napędowy i po kolejnym rozwinięciu nie wykazują zniekształceń, o tyle ekrany rozwijane na zasadzie rolety (w zasadzie najtańsze modele) w miarę użytkowania ulegają deformacji objawiającej się wystąpieniem fałdy w kształcie litery ?V? na powierzchni projekcyjnej. Z kolei ekrany przenośne występują w postaci zamontowanej na trójnożnym stojaku ? dotyczy to wielkości maksymalnie ok. 240 cm x 240 cm. Większe ekrany przenośne są produkowane w postaci składanej ramy montowanej na dwóch składanych stojakach, gdzie do naciągania powierzchni projekcyjnej stosuje się specjalne napy lub otwory zakładane na wystające z ramy bolce. Powierzchnia tak skonstruowanego ekranu sięga rozmiaru 427 x 320 cm. Elementy składowe ekranu mieszczą się w skrzyni umożliwiającej transport samochodem osobowym.

Krok drugi ?

określenie wielkości ekranu w oparciu o rozmiary pomieszczenia, ustawienia i ilości miejsc siedzących. Zasadą jest dobór szerokości ekranu do audytorium, a nie do możliwości projektora. Ideałem byłoby, aby wysokość ekranu była równa 1/6 odległości pomiędzy ekranem a ostatnim rzędem siedzeń, co pozwoli, aby czytelne były teksty na ekranie i rozróżniane drobne szczegóły obrazu. Z kolei najbliżej siedzący powinni być oddaleni o około dwie wysokości ekranu od niego. Dolna krawędź opuszczonej płaszczyzny projekcji nie powinna być niżej niż 120 cm od podłogi, co pozwoli dalej siedzącym również widzieć cała powierzchnię ekranu. Dobry ekran projekcyjny powinien posiadać czarną ramę o kilkucentymetrowej szerokości wokół powierzchni, na której prezentowany jest obraz. Zwiększa to postrzegany przez widza współczynnik kontrastu, a czarny materiał lub farba o niskim współczynniku odbicia światła pozwolą ukryć wady obrazu często widoczne na krańcach ekranu (tzw. Overscan). Stosowany jest również czarny pas namalowany na górze ekranu, którego zadaniem jest zamaskowanie części ekranu opuszczonego do właściwej wysokości, aby nie raziła bielą gładkiej tkaniny.

Krok trzeci ?

wybór właściwego formatu ekranu. Projekcje z rzutnika slajdów lub rzutnika pisma wymagają kwadratowego formatu (bez czarnej ramki), natomiast projekcje z projektora zawsze wymagają prostokąta o stosunku boków zależnego od formatu matryc w projektorze. Zdecydowanie najczęściej występują formaty: 4:3 dla projekcji z komputera lub 16:9 dla projekcji kinowej z projektora HD (HD Ready). Jeżeli wykorzystujemy ten sam projektor częściej do projekcji filmów zasadny byłby zakup ekranu o formacie kinowym 16:9 z czarną ramką i czarnym pasem u góry.

Krok czwarty ?

wybór odpowiedniej powierzchni projekcyjnej. Każdy materiał ma ściśle określone właściwości, z których podstawowe to: rozdzielczość, współczynnik odbicia światła (tzw. gain) i kąt widzenia. Rozdzielczość wyświetlanego obrazu to większa lub mniejsza szczegółowość obrazu m.in. zależna od rodzaju ekranu. Niektóre ekrany pozwalają uzyskać obraz ostrzejszy, bardziej wyraźny niż inne ? trzeba tu zdać się na własne oczy i sprawdzić ten parametr przed zakupem. Bardzo duże różnice dotyczą współczynnika odbicia światła przez ekran po wyświetleniu na nim obrazu. Za wartość wyjściową przyjmuje się Gain=1. Ekran o parametrze Gain wyższym niż 1, np. 2,5 oznacza, że będzie 2,5 krotnie wzmacniał jasność prezentowanego obrazu. W niektórych wypadkach będzie to wskazane, w innych nie. Współczynnik Gain wpływa bardzo istotnie na sposób prezentacji barw (nasycenie) oraz kontrast. Ma też ścisły związek z kątem, pod jakim widzowie będą mogli zobaczyć najlepszy obraz. Przy niskim współczynniku Gain jak np. przy powierzchni typu Matt White lub White Ice odbite światło jest rozpraszane równomiernie pod szerokim kątem i nawet osoby siedzące z boku ekranu będą oglądały obraz wyraźny, z prawidłowo odwzorowanymi barwami. Z kolei ekrany z wysokim współczynnikiem odbicia jak np. Glass Beaded rozpraszają światło w węższym zakresie, dlatego najlepszy obraz zobaczą osoby siedzące na wprost ekranu. Ekrany takie, z różną intensywnością w zależności od kąta patrzenia, prezentują kolor czerwony, zielony czy niebieski. W praktyce doskonale sprawdzają się w kinie domowym czy dobrze zaciemnionych salach konferencyjnych ekrany o współczynniku Gain ok. 1, natomiast ekrany o wysokim w współczynniku odbicia polecane są do dużych audytoriów, gdzie najczęściej prezentacja odbywa się przy włączonym świetle, a większość miejsc dla widzów znajduje się na wprost ekranu. Współczynnik odbicia powierzchni ekranu należy wybierać stosownie do technologii, w jakiej pracuje posiadany projektor - technologia LCD, DLP, CRT ? możliwości projektora (do modelu o wysokiej jasności odpowiedni jest model o niskim współczynniku odbicia, nawet poniżej 1) oraz pomieszczenia, w którym będzie używany. Należy zdać sobie sprawę z tego, że pomieszczenie projekcyjne należy odpowiednio przystosować. Nie ma problemu jeżeli ściany, sufit, podłoga, a może nawet meble, są ciemne, nie odbijają światła emitowanego przez ekran (podobnie jak w prawdziwej sali kinowej), wtedy polecany jest ekran z białą powierzchnią o stosunkowo dużym współczynniku odbicia -1,3-1,5. Tymczasem zarówno sale konferencyjne w firmach, w których odbywaj się prezentacje, jak i pokoje w naszych mieszkaniach, zazwyczaj urządzone są w jasnych barwach, a ściany mają pastelowe kolory. Ponadto podczas oglądania filmów lub prezentacji pomieszczenia nie są w pełni zaciemnione, raczej panuje w nich półmrok. W tym przypadku najlepszym rozwiązaniem dla projektorów LCD i DLP dysponujących wysoką jasnością będą ekrany o współczynniku odbicia 1-1,1 lub nawet niższym np. 0,9 taki jak np. Matt Grey. Ekran z szarą powierzchnią, która redukuje ilość światła odbitego od ekranu, zwiększa kontrast obrazu, a także poprawia nasycenie barw i obraz staje się bardzie plastyczny, trójwymiarowy. Jeśli obraz z projektora będzie oglądany w świetle o niewielkim natężeniu, w półmroku, warto wybrać powierzchnię jasnoszarą, natomiast jeśli oświetlenie będzie dość intensywne, lepszy jest ekran z ciemnoszarą powierzchnią. Dobre modele szarych ekranów nie zmieniają charakterystyki barwowej obrazu (nie przekłamują kolorów).

Warto też wspomnieć o znakomitym rozwiązaniu, jakim jest zastosowanie ekranów do tylnej projekcji w postaci zarówno rozwijanej, jak i wytworzonych z twardej płyty szkła organicznego. Ten sposób projekcji pozwala wyeksponować wspaniały, zbliżony intensywnością barw do ekranów plazmowych obraz, przy stosunkowo wysokim poziomie oświetlenia zewnętrznego. Wadą tego rozwiązania jest konieczność zapewnienia odpowiednio dużej odległości z tyłu ekranu, zależnej od jego wielkości i długości ogniskowej obiektywu projektora. Istnieje sposób na skrócenie tej odległości poprzez zastosowanie jednego lub dwóch luster o odpowiednio dobranej powierzchni odbijającej, niewprowadzającej zniekształceń, wymaga jednak precyzyjnego ustawienia geometrii obrazu przy pomocy konstrukcji wyposażonej w śruby regulacyjne. Specyficzną odmianą ekranów do tylnej projekcji są ekrany holograficzne, wyglądem przypominające przezroczystą, bezbarwną taflę szkła, na której pojawia się obraz wyświetlany z odpowiedniego projektora. Ekran holograficzny np. HoloPro, wymaga, aby projektor umieszczony za ekranem świecił nań pod kątem 36?. Aby nie było zniekształceń geometrii obrazu projektor powinien posiadać funkcję lens-shift umożliwiającą tak dużą możliwość korekcji i odpowiednią jasność zapewniającą oświetlenie ekranu na poziomie 500 luksów. Ekrany holograficzne wytwarzane są do wielkości przekątnej 100? i mimo wysokiej ceny są coraz bardzie popularne, zapewniając całkiem inne wrażenia niż projekcja tradycyjna. Wyświetlany na przezroczystej tafli szkła obraz pojawia się jednocześnie z obrazem tła za ekranem, a jego intensywność i nasycenie zależy od mocy projektora. Dotyczy to wyłącznie powierzchni z frontu ekranu, po stronie projektora obraz nie występuje. Ekrany tego rodzaju znajdują zastosowanie na różnego rodzaju targach, wystawach i do aranżacji przestrzeni w sklepach. W sprzedaży występują również ekrany takie jak np. HoloGlass wykonane z tafli szkła organicznego, częściowo przezroczyste, spełniające podobne funkcje jak oryginalne ekrany holograficzne, za to w cenie będącej ułamkiem ceny oryginału.

Na koniec kilka uwag na temat wyświetlania obrazu na ścianie, będącej substytutem ekranu projekcyjnego. Jeżeli już zdarzy się, że nie można zastosować dobrego ekranu projekcyjnego, wtedy warto sięgnąć po specjalne farby, które z powodzeniem zastąpią nawet niższej klasy ekran projekcyjny. Nie są to zwykłe farby ze sklepów budowlanych, lecz specjalne powłoki przygotowane pod kątem projektorów. Ściana prawidłowo nimi pokryta zyska porowatą powierzchnię, co zwiększy szczegółowość, czyli ostrość obrazu (np. na standardowo pomalowanej obraz będzie rozmyty), kolory będą odwzorowane prawidłowo, a właściwości farby nie zmienią się z upływem czasu. Producentem takich farb jest kanadyjska firma Screen Goo, a można je rozprowadzać zarówno natryskowo jak i wałkiem. Do kompletu dołączane są także specjalne czarne farby do obrysowania namalowanego obrazu czarną antyodblaskową obwódką. Firma oferuje trzy różne rodzaje farb właściwych: CRT White, Digital Grey Lite oraz Digital Grey. Zaletą omawianych farb jest to, że cena ?malowanego ekranu? jest zazwyczaj o połowę niższa niż standardowego, a obraz stosunkowo dobry.

Autor: Janusz Harabień

Artykuł ukazał się w magazynie Projektory i Ekrany Nr 1